Người có trí tuệ là người thấy mình có lỗi và sửa chữa. Khi mọi người đều biết nhận ra lỗi sai của mình và khắc phục thì sẽ giúp xã hội đi lên. Một cá nhân thích nói dối quanh, cãi cùn, khi bị chỉ ra lỗi sai thì lại có xu hướng tìm lời bào chữa cho bản thân. Và nhiều cá nhân cũng hành động như thế sẽ khiến cho xã hội tệ càng thêm tệ. Một dân tộc hay một cá nhân sẽ mãi không bao giờ lớn khi sống trong ảo tưởng, u tối và tự ru ngủ mình bằng thói quen nói dối.

Người Việt không dám nhận mình là người Việt

Chúng ta đều biết rằng nói dối là điều không tốt và hầu như ai ai cũng dạy con mình từ tấm bé không được nói dối. Thế nhưng, có một điều không thể phủ nhận được, nói dối đã trở nên phổ biến, xuất hiện ở mỗi gia đình, công ty, doanh nghiệp, ở những cơ quan nhà nước, từ một bộ phận quan chức tới cả người nông dân…Mỗi ngày, báo chí đều đề cập đến vấn đề hình ảnh con người Việt Nam xấu đi trong mắt bạn bè quốc tế. Thậm chí, một cuộc nghiên cứu từ Mỹ cho thấy người Việt Nam đứng top cuối thế giới về tính trung thực.

Mức độ nói dối cao đến nỗi thậm chí có người ra nước ngoài cũng không dám nhận mình là người Việt Nam. PGS.TS Thành Phần – Phó giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Việt Nam và Đông Nam Á với Đất Việt đã chia sẻ rằng: “Rất nhiều người Việt Nam ở nước ngoài đều thấy ngại ngùng khi nhận mình là người Việt.” Ông kể lại câu chuyện khi ông còn theo học ở Nga, tại đây, ông được học võ Judo cùng một nhóm bạn gồm 8 người Việt Nam do chính người Nga dạy.

Khi chúng tôi ra về, một nhóm người Nga học cùng có hỏi chúng tôi là người Nhật hay người Việt Nam. 3-4 người bạn của tôi đã tự nhận mình là người Nhật mà không một chút ái ngại.

Bản thân tôi cũng bất ngờ, chưa hiểu lý do thì nhóm người Nga lao vào túm cổ áo, vật ngã mấy người bạn của tôi rất dễ dàng. Nhóm bạn tôi bị đau tái mặt, còn nhóm bạn Nga ngạc nhiên hết chỗ nói.

Thật ra, đó chỉ là cách thử nhau của dân học võ. Các bạn Nga muốn đấu thử với các bạn Nhật để làm quen chứ không có ý đánh người Việt Nam.

Các bạn Nga ngạc nhiên hỏi: Tại sao là người Việt Nam mà lại tự nhận mình là người Nhật?. Mấy người bạn của tôi lúc này cũng sượng mặt, không trả lời được“.

Ông Phần kể tiếp, “Cũng là người Việt phải chứng kiến cảnh tượng trên tôi rất xấu hổ, mắc cỡ lắm chứ. Tôi không hiểu vì sao họ lại làm như vậy, chẳng thà nhận mình là người Việt Nam chứ sao lại nhận vơ là người Nhật?

Sau này, chính họ đã thừa nhận với tôi là không muốn nhận là người Việt vì sợ bị người Nga xem thường. Nhận là người Nhật để người Nga phải nể nang mình“, ông Phần nhắc lại.

Theo vị PGS, sở dĩ nhóm bạn của ông từ chối không muốn thừa nhận mình là do đã phải tiếp xúc nhiều với cảnh tượng xấu của người Việt ở nước ngoài. Từ thói ăn cắp, lộn xộn, mất lịch sự…. Rất nhiều người nước ngoài cũng phản ứng và không hài lòng với những hình ảnh xấu xí đó của người Việt. Vì thế, họ tỏ ra e ngại khi phải nhận mình là người Việt Nam.

Kể một ví dụ khác, ông cho biết, khi đi công tác với một vị Giáo sư người Việt ở sân bay Thái Lan. Nhưng khi đang ngồi đợi lên máy bay, ông thấy có người Việt ngồi gần, ông đứng dậy đi ra chỗ khác luôn.

Khi tôi hỏi sao lại đi chỗ khác, người này nói rằng tôi không thích ngồi đây. Vị giáo sư giải thích, không phải ông ghét bỏ mà lảng tránh người Việt Nam, mà vì ông quá buồn, quá đau lòng khi phải chứng kiến những cảnh tượng xấu xí nhiều người Việt đã làm. Ông còn cho biết, ông nhìn thấy rất nhiều hình ảnh xấu mà bản thân ông không biết phản ứng thế nào. Vì thế, chẳng thà đi chỗ khác, không nhìn thấy cho đỡ đau lòng“.

Cả một xã hội đều nói dối

Câu tục ngữ “Lời nói không mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau “ của ông cha ta truyền lại đời sau để khuyên răn con cháu nên cố gắng nói lời hay ý đẹp, nhường nhịn người khác nhưng con người hiện đại lại lợi dụng nó để khuyến khích lối sống dối trá, biến hàm nghĩa của câu tục ngữ thành “Nói ngọt lọt đến xương”. Hơn nữa, nói dối cũng như việc uống nước, mỗi ngày đều uống nó và tạo thành thói quen, hễ không uống nước thì khát không chịu được. Nói dối được biểu hiện thông qua không chỉ lời nói mà còn cả hành động. Người lớn đua nhau nói dối. Trẻ con cũng thế: Theo kết quả điều tra của Viện Nghiên cứu Phát triển Giáo dục thực hiện năm 2008, tỷ lệ nói dối cha mẹ ở học sinh cấp 1 là 22%, cấp 2 là 50%, cấp 3 là 64% và sinh viên là 80%.

Khó có thể hy vọng xây dựng được một xã hội lành mạnh nếu những hạt giống xấu được cài cắm vào lương tâm con người từ thuở bé. Từ bé các em học sinh đã học cách đạo văn, quay cóp để được điểm cao. Lớn lên thì cố gắng mua bằng, mua điểm để được vào trường tốt. Trưởng thành thì cố gắng chạy tiền để được việc ngon. Ở trong công việc thì làm giả báo cáo, đóng thuế ít lại, kê khai tài sản giả…Khi bị chỉ trích luôn biết cách bao biện, “tranh công, đổ tội” cho đồng nghiệp và cấp dưới.

Xét đến các ngành nghề, là kỹ sư, có người sẵn sàng rút ruột công trình hay thiết kế ẩu, thi công ẩu… miễn là có lợi cho mình. Là bác sỹ, có người sẵn sàng trục lợi trên tính mạng con người. Là công nhân, họ cũng sẽ có trăm phương ngàn kế để ăn cắp nguyên vật liệu hay thành phẩm của nhà máy. Nếu kinh doanh, họ sẽ không từ việc buôn gian bán lận hay làm ăn kiểu chụp giật…

Xét về tình trạng giao thông, nếu tình cảnh hỗn loạn thì tự an ủi “đã chuyển biến lớn”, trộm cướp như rươi thì phê “ý thức tự bảo vệ của người dân không cao”, thức ăn nhiễm độc tràn ngập thị trường thì lên án “người tiêu dùng chưa thông thái”.

Vợ chồng dối trá lẫn nhau rồi dẫn đến câu chuyện sống không hợp nhau, kết cục là ai đi đường nấy hoặc ngoại tình.  Khi chứng kiến cảnh vợ/chồng mình ngoại tình thì tự trấn an và an ủi mình “mắt không thấy lòng không đau” chứ không cùng nhau xem xét lỗi của bản thân, cùng nhau chia sẻ để giúp tổ ấm hạnh phúc hơn.

Đó chính là nguồn cơn của một xã hội giả dối, con cái lừa dối cha mẹ, người nọ lừa dối người kia, nói một đằng nhưng việc làm lại một nẻo, nói mà không làm.

Rồi đến lượt mình, cái xã hội giả dối đó lại trở thành môi trường vô cùng tốt cho những hạt giống giả dối sinh sôi nảy nở.

Thật quan ngại rồi đây tính trung thực, thật thà trở thành của hiếm, trong khi đó mới chính là những đức tính đứng đầu của nhân cách, của phẩm hạnh con người….

Nhiều người Việt Nam khi chuyển sang môi trường khác, như sinh sống ở nước ngoài hoặc làm việc trong nhóm nhỏ, thú thật rằng họ phải tập bỏ thói quen nói dối nếu không muốn gặp khó khăn trong công việc và bị khinh thường. Nghĩa là, nói dối, “làm láo, báo cáo hay” không phải là thuộc tính của người Việt. Nó chỉ là một căn bệnh mắc phải cho phù hợp với môi trường sống. Khi môi trường sống thay đổi, căn bệnh ấy có thể giảm hoặc biến mất.

Tìm lại chính mình

Ở đời cái gì cũng có hai mặt của nó. Sự khôn ngoan để đạt được những lợi ích vật chất trong cuộc sống lại làm khó các bậc cha mẹ khi dạy bảo con cái, rèn giũa đạo đức, sống làm người tử tế. Làm sao những đứa trẻ nghe theo bố mẹ sống trung thực khi chính bố mẹ chúng là những người thường xuyên nói dối.

“Nhân chi sơ, tính bản thiện”, mỗi cá nhân đều có thể quay bề bản tính thiện lành của mình, gột bỏ những điều không tốt bằng cách nói lời Chân, làm điều Chân, sống Chân, khi ấy xã hội sẽ giảm bớt được tình trạng xấu xí kia. Có thể bạn sẽ nghĩ cố gắng sống thật thà và trung thực ở thời nay thật khó, bởi thật thà là dại dột, nhưng bạn đã từng nghĩ rằng, khi nội tâm chúng ta biến đổi thì hoàn cảnh xung quanh cũng sẽ biến đổi chưa? Chỉnh thể xã hội đều nói dối vậy nên không dễ một sớm một chiều có thể tẩy sạch chúng nhưng khi mỗi một cá nhân đều sống chân thật, tấm lòng trung thực ấy của  bạn sẽ nhất định làm cảm động những người xung quanh, dần dần sẽ thay đổi hoàn cảnh. Sống chân thật thực ra không khó, cái khó là bạn có buông bỏ những quan niệm cũ và thay đổi bản thân mình hay không?

Đào Sa (t/h)

Xem thêm:

⇒ Mất 2 năm để học nói, nhưng mất cả đời để học cách im lặng